آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - پژوهشهايى در آستانه نشر - الألهام شوارق
پژوهشهايى در آستانه نشر
الألهام شوارق
ملاّ عبدالرزاق لاهيجى (م ١٠٧٢) از فيلسوفان, متكلمان و متفكران بزرگ قرن يازدهم است. به گفته استاد بزرگ فلسفه, حضرت سيد جلال الدين آشتيانى, وى
(از اعاظم تلاميذ آخوند ملاّ صدرا و از اجلّه محققان عصر خود در حكمت مشّاءِ واشراق و يكى از بزرگترين متكلمان در چهار قرن اخير بلكه يكى از محققترين متكلمانّ در دوره اسلامى است).
استاد در ادامه گفتارش درباره وى مى نويسد:
ملاّ عبدالرزّاق از لحاظ شخصيت علمى قابل مطالعه است, به حسب ظاهر فيلسوفى مشّائى و پا بند به براهين صرف حكمى است ولى بعد از تفكر و مطالعات زياد در آثار او معلوم مى شود كه در حكمت اشراق سرآمد دانشمندان زمان بود و حكمت الأشراق سهروردى را تدريس مى نمود و در تصّوف نظرى و عملى صاحب اطلاّع كافى و محيط بر افكار محققان از عرفا و طريق و معرفت حقيقى را منحصر به روش و طريق اهل عرفان مى داند. (منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, ج ١, ص ٢٧٢ و ٢٧٤).
از جمله آثار گرانقدر و ارجمند و بزرگ اين فيلسوف عاليقدر, كتاب شوارق الألهام فى شرح تجريد الكلام است.
علاّمه شيخ آقا بزرگ تهرانى در آغاز گزارش شرحهاى شوارق درباره آن نوشته اند:
بهترين كتاب درباره عقايد شيعه اماميه است كه نام حقيقى آن تحِريرالعقائد بوده است, امّا به (تجريد) مشهور شده. و اكنون جز بدين نام شناخته نيست. عالمان فريقين اين كتاب را ستوده و با تمام حرمت و بزرگدارى به شرح آن پرداخته اند. آنگاه علاّمه تهرانى ستايش قوشچى را يادى كند كه:
آن را به گنجينه شگفتيها, و آكنده از ناپيدائيها با حجمى كوچك و چينشى مختصر امّا اطلاعات و آگاهيهاى گسترده و شكوه جايگاه, استوارى در مطلب و مقبوليت در ديدگاه عالمان و بى بديلى از آباديها و شهرها ستوده است. شرحها, توضيحات و تعليقه هاى فراوانى كه بزرگان از متكلمان و فيلسوفان درباره آن نگاشته اند, همه و همه نشانگر جايگاه عظيم و والاى اين اثر فخيم است. (رك: الذريعه, ج٣, ص ٣٥٢ و ج١٣, ص ١٣٨). يكى از بهترين, مهمترين و استوارترين شرحها, كتاب مورد گفتگوست. از اين شرح گرانقدر استادان و محققان با تعبيرهايى چون شرحى متقن و داراى تحقيقات عميقه (ريحانة الأدب, ج٤, ص ٣٦٢) و شرحى معتبر (احوال و آثار خواجه نصيرالدين طوسى, ص ٤٢٧) و شرحى نفيس و بى نظير (منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, ج ١, ص ٣٣٢) ياد كرده و جايگاه والاى آن را ستوده اند. شوارق الألهام با حواشى و بدون حاشيه بارها به صورت چاپ سنگى و با قطع رحلى نشر يافته است.
(فهرست كتابهاى چاپى عربى, ص ٥٧٦). امّا روشن است كه اين اثر گرانقدر نيازمند چاپى است منّقح, دقيق و چشم نواز.
اكنون انتشارات حكمت همت ورزيده است تا ترجمه شوارق الألهام را منتشر سازد. در ضمن ترجمه براى دست يافتن به متنى استوار و دقيق و بى غلط, متن كتاب را با نسخه هاى معتمدى مقابله و تصحيح كرده اند كه مالاً متنى منقح و دقيقى از متن نيز سامان داده شده است.
جلد اوّل ترجمه در حال حروفچينى است كه بزودى نشر خواهد يافت و متن منقح آن نيز پس از ترجمه منتشر خواهد شد. توفيق ناشر و محقق را در عرضه ترجمه و متن اين اثر گران ارج از خداوند خواهانيم.
شرح منازل السائرين
كمال الدين عبدالرزّاق كاشانى تحقيق: محسن بيدارفر, انتشارات بيدار, قم
منازل السائرين از متون بسيار مهم و معروف عرفان عملى است. بسيارى از عالمان جايگاه والاى اين اثر را در عرفان ستوده و عالمانى در توضيح و تبيين آن شرحها و توضيحات شايان توجهى سامان داده اند. (منازل السائرين انتشارات مولى, ص ٦ و ٧; كشف الظنون, ج ٢, ص ١٨٢٨). صلاح الدين المنجد, كتابشناس معروف جهان عرب مى نويسد:
منازل السائرين, از اكثر كتابهاى تصّوف اسلامى در مرتبت عرفان و تأثير گذارى برتر است … وى براى بيان مقامات راه تصّوف, كه سالكان به سوى خدا صلى مى كنند, بنيادهاى قرآنى دريافته و كتاب را با گزيده گويى و بيان روشن سامان داده است, و از اين روى كتاب وى هماره مرجع و راهنماى عمده تصّوف بوده است (منازل السائرين, ترجمه دكتر روان فرهادى ص ٩ با اندكى تصرف و تلخيص)
دكتر سعيد افغانى در اثر ارجمندش, (شيخ الأسلام عبداللّه الانصارى الهروى) نوشته اند كه بى گمان منازل السائرين از نفيس ترين آثار تصّوف اسلامى است از اين روى بسيارى از عالمان بدان شرح نوشته اند (ص ١٠٩).
از جمله شرحهاى مهم و سودمند منازل السائرين, شرح كمال الدين عبدالرزّاق كاشانى, عارف بزرگ قرن هشتم هجرى است. آقاى محسن بيدار به تحقيق دقيق اين شرح گرانقدر همت ورزيده است. تحقيق و تصحيح وى بر اساس نسخه هاى زير انجام مى گيرد:
١) نسخه شماره ٧٤٧ كتابخانه دامار ابراهيم پاشا در تركيّه.
٢) نسخه شماره ٦٦٢ مجلس, نگاشته شده به تاريخ ٨٧٢.
٣) نسخه شماره ١٣٢١ كتابخانه مدرسه شهيد مطهرى, نگاشته شده در سده دهم.
٤) مجموعه شماره ٨٥٤ دانشگاه تهران, نوشته شده به سال ٨١٣.
٥) نسخه ١٨٨٠ دانشگاه تهران, نوشته شده به سال ٨٢٢.
٦) نسخه ٣٤٣١ دانشگاه تهران, تحرير سال ٨٦٦.
٧) نسخه ١٢٥٩, كتابخانه فيض اللّه تركيّه, نگاشته شده به سال ٨٩٢.
محقق محترم افزون بر مقابله دقيق نسخه ها و ثبت و ضبط اختلاف نسخ آنها, در پانوشتها بين اين شرح و شرحهاى ديگر, بويژه شرح عفيف الدين تلمسانى, مقايسه كرده و توضيحاتى در توضيح و تبيين متن افزوده است.
تمهيد القواعد الأصوليه والعربيه
تبيين قواعد فقهى, اصولى و ادبى و چگونگى تأثير آنها در دانشها, بويژه دانش فقه, از موضوعاتى است كه از دير باز توجه عالمان را به خود معطوف داشته است. در اين ميان, بازشناسى قواعد اصولى و چگونگى ارتباط آن با فقه و اثر تأثير اختلاف آراء اصوليان در استنباطهاى فقهى, شايان توجه و قابل تأمل است در اين عرصه مى توان از كتابهايى مانند تخريج الفروع على الأصول زنجانى (م ٦٥٦) والتمهيد فى تخريج الفروع على الأصول, إسنوى شافعى (م ٧٧٢) و مفتاح الوصول الى بناء الفروع على الأصول, تلمسانى (م ٧٧١) ياد كرد. برخى از قواعد ادبى و عربى نيز در استنباط از جايگاه مهم و نقش بسزايى برخوردارند. ارزيابى اين تأثير و تأثّر و نقش اختلاف آراء در چگونگى قواعد عربى در استنباط نيز كما بيش مورد توجه عالمان بوده است, و در اين باب از جمله مى توان از كتاب الكوكب الدرّى, اسنوى شافعى (پيشگفته) ياد كرد.
فقيه بلند پايه و چهره پر شكوه و خونين تشيع, شهيد ثانى ـ رضوان اله عليه ـ آنچه را پيشتر ياد كرديم, يعنى بازشناسى قواعد اصولى و ادبى و عربى و نقش آنها در استنباط فقهى, يكجا گرد آورده و اثرى فخيم و كتابى بى يديل سامان داده است. شهيد در اين اثر بر خلاف آثار پيشينيان از مدار بحث بيرون نرفته و بحثهاى استطرادى را بر صفحات كتاب نيفزوده و دقيقاً آنچه را كه رابطه تنگاتنگ با موضوع داشته آورده و با توجه به آراء و انديشه هاى ديگران به نقد و بحث پرداخته است. بهر حال كتاب شهيد, گنجينه اى است آكنده از قواعد اصولى لغوى, ادبى, فقهى و بحثهاى تحقيقى و ژوف اصولى و ادبى و فواعد كارآمد و سودمند ديگر.
تحقيق و تصحيح و تعليق كتاب ـ اكنون پايان يافته و در مراحل نهايى صفحه آرايى است ـ اكنون تعليق تحقيق و تصحيح كتاب بر اساس دو نسخه انجام گرفته است:
١) نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٧٣٣٤ كه به سال ٩٦٧ نگاشته شده و نسخه اى است مصحح و دقيق كه اصل قرار داده شده است.
٢) نسخه همان كتابخانه به شماره ١٣٨٥٦ كه به سال ٩٨٧ نگاشته شده است.
محققان ابتدا اين دو نسخه را مقابله كرده اند و آنگاه نتيجه را با چاپ سنگى سنجيده اند و اختلاف نُسَح سودمند را در پانوشتها ضبط كرده اند. افزون بر اين, در حدّ امكان اقوال منقول و تمام روايات استخراج شده و توضيحاتى درباره مطالب متن كتاب در پانوشتها آورده شده است.
***
Etan Kohlberg ,, A Medieval Muslim Schoar At Work ,, Ibn Tawus And His Library , E. J. Brill, ١٩٩٢.
رضى الدين على بن موسى بن جعفر بن طاووس (م ٦٦٤) از عالمان, محدثان و دانشوران برجسته شيعى در قرن هفتم هجرى است. تأثير وى در تاريخ شيعه, بويژه در فرهنگ و سياست, بسيار عميق بوده است. وى و خاندانش (آل طاووس) فصل مهمّى از تاريخ انديشه تشيّع را تشكيل مى دهند. سيد بن طاووس افزون بر برجستگى در صحنه عمل و انديشه در ميان دانشوران شيعى, و حتى سنى, از امتياز ويژه اى نيز برخوردار است. در آثار وى كه حجم قابل توجهى از مجموعه آثار مدوّن فرهنگ اسلامى را تشكيل مى دهد, ارائه آگاهيهاى كتابشناسانه درباره كتابهايى كه از آنها بهره گرفته و بدانها مراجعه كرده, با توجه به دوران حيات او شايان توجه است. او هرگز به نام كتاب بسنده نمى كند, نام مؤلف را دقيقاً مى آورد و گاه اطلاعات جالبى درباره مؤلف عرضه مى كند, نسخه مورد استفاده را مى شناساند, قطع كتاب, جلد و جزء و حتى برگ (پشت يا روى آن) و در مواردى سطر و مورد مراجعه را نيز مشخّص مى كند. ارزش اين اقدام كارآمد ابن طاووس را پيشتر نيز برخى از عالمان دريافته بودند. از جمله آقاى آل ياسين اطلاعات باقى مانده در آثار ابن طاووس را درباره كتابها, در مجله (المجمع العلمى العراقى) به سال, شماره منتشر كرد كه بالغ بر چهارصد عنوان بوده است.
نگاشته آل ياسين در حدّ يك مقاله هيچگونه توضيحى درباره آن آثار را عرضه نكرده صرفاً ياد كرد كتابها در آثار ابن طاووس بدون نشان دادن جاى اين كتابها در آثار ابن طاووس.
كتاب مورد گفتگو اثرى است كارآمد و مفصل كه مؤلف با سختكوشى و تتبعّى در خور تقدير با امكاناتى كه در اختيار داشته است حدود ٦٧٠ كتاب را از آثار ابن طاووس استخراج و معرفى كرده است. اين كتاب در دو بخش و مجموعاً در چهار باب تنظيم شده و به ترتيب به چهار موضوع پرداخته است:
١) زندگى و انديشه ابن طاووس, ٢) آثار و تأليفات وى, ٣) گزارش تفضيلى كتابخانه وى, ٤) فهرست كتابهاى كتابخانه ابن طاووس كه بخش اصلى و مهم كتاب است. اين فهرست بر اساس آثار ابن طاووس گرد آمده است و در آن از تمام كتابهايى كه سيد ابن طاووس از آنها مطلب نقل كرده و يا از آنها ياد كرده, سخن رفته است.
شيوه معرفى كتابها بدين گونه است كه مؤلف در آغاز, نام كتاب و مؤلف را بدقت ثبت مى كند و آنگاه كتابهايى از سيد بن طاووس ياد مى كند كه در آنها از آن كتاب, مطلبى نقل شده است. افزون بر اين, اگر كتابى از اين مجموعه چاپهاى متعّددى داشته, دست كم دو چاپ مهم آن ياد شده است. آنگاه توضيحاتى درباره كتاب و چگونگى محتوا و چاپ آن, باقى ماندن و يا از دست رفتن آن. و تطبيق نقلها با كتابهاى موجود و ديگر اطلاعاتى كه در زمينه شناخت كتاب سودمند است, آورده شده است.
در اين تحقيق نشان داده شده است كه پيش از يك سوّم اطلاعات و نقلهاى ارائه شده سيد بن طاووس, منحصر به فرد است كه اين حجم قابل توجهى از اطلاعات كتابشناسانه از آثار دانشمندان است كه آن بزرگوار براى نسلهاى واپسين به يادگار نهاده است. مؤلف, كار پژوهش را با دقت و در كمال روشمندى انجام داده است و براى كاستن از حجم كتاب جهت انواع اطلاعات كلّى, علائمى در نظر گرفته است و در پايان, فهرست مؤلفان, كتابها, منابع و اعلام آورده شده است. اكنون با توجه به اهميت اطلاعات نهفته در اين اثر, آقايان على قرئى و رسول جعفريان همت ورزيده كه اين كتاب را به فارسى برگردانند. مترجمان افزون بر ترجمه كامل و دقيق آن, گاه توضيحات لازم را در پانوشتها آورده اند.
اكنون اين ترجمه به پايان رسيده و اميد است هر چه زودتر منتشر شود.